Eksperyment w Elmira

W maju 1974 r. dwóch nastolatków znajdujących się pod wpływem środków odurzających dokonało szeregu aktów wandalizmu w małym kanadyjskim miasteczku Elmira. Sprawcy zostali zatrzymani i 28 maja tegoż roku zostali uznani winnymi dwudziestu dwóch umyślnych zniszczeń mienia. Zgodnie z kanadyjską procedurą orzeczenie o karze odroczono o dwa miesiące. Mieli się zgłosić w lipcu, aby usłyszeć wyroki. Mark Yanzti – kurator sądowy z Kitchener, który miał przygotować raporty na ich temat, ściśle współpracujący z MCC (Mennonite Central Commitee), komitetem powołanym przez protestancki kościół menonitów do poszukiwania nowych form zaangażowania w wymiar sprawiedliwości karnej, postanowił rekomendować sędziemu inne rozwiązanie. Jako menonita był wychowany w pacyfistycznej tradycji niestosowania przemocy, oraz polegania na pozarządowych formach rozwiązywania problemów w sposób wolny od władzy państwa. Do raportu na temat oskarżonych dołączył nieformalny list, w którym rekomendował propozycję, aby sprawcy (odpowiednio 18- i 19-letni) pojednali się z pokrzywdzonymi i naprawili wyrządzone szkody. Wskazał na terapeutyczny walor osobistego spotkania sprawców z ofiarami.

Rozpatrujący sprawę w Provincial Court sędzia Gordon McConnell, zgodnie z obowiązującymi w Kanadzie przepisami proceduralnymi uznał, że propozycja kuratora nie mieści się w ramach prawa i że nie jest możliwe spotkanie ofiar ze sprawcami. Jednak, wychodząc na rozprawę, zmienił zdanie i ostatecznie wyraził zgodę. Jak wspomina obecny na sali sądowej współpracownik Marka Yanztiego Dave Worth; „Nie wiadomo, kto był bardziej zaskoczony. Pamiętam, że oskarżyciel (the Crown Attorney), Bill Morrison, miał bardzo zmieniony wyraz twarzy zdający się mówić: o co tu chodzi? Obaj sprawcy wyglądali na skonfundowanych. Sędzia się uśmiechał. Mark i ja spojrzeliśmy na siebie. Co teraz mamy zrobić?”.

Po tym wydarzeniu obaj sprawcy razem z kuratorami odwiedzili prawie wszystkie osoby (jedna zmieniła miejsce pobytu), którym wyrządzili szkody. Z każdą z osób rozmawiali osobno, tłumacząc cel wizyty. Towarzyszący im kuratorzy, którzy zostali do tego zobligowani przez sąd, ograniczali się do biernej obecności. Sprawcy odwiedzili kolejno osoby prywatne, dwa kościoły i pijalnię piwa: łącznie 21 miejsc. Łączna wartość ustalonych szkód wyniosła 2189.04 dol. Około połowę tej kwoty pokryli pokrzywdzonym ubezpieczyciele, jednak do spłaty pozostało 1065.12 dol. Kiedy 26 sierpnia oskarżeni trafili ponownie przed oblicze sądu, ten w uznaniu ich działań orzekł grzywnę w wysokości 200 dol. dla każdego oraz po osiemnaście miesięcy próby. W czasie trzech miesięcy od uprawomocnienia wyroku skazani mieli naprawić szkody, które sąd ustalił w wysokości po 550 dol. dla każdego.

Na podstawie uzyskanych doświadczeń Mark Yanzti i Dave Worth stworzyli podstawy programu „Victim/Offender Reconciliation Program„. Taki był początek w Kanadzie. Później przez ponad 30 lat na całym globie powstały i były doskonalone kolejne metody realizacji założeń RJ na bazie doświadczeń pozyskanych z różnych stron świata, a więc: mediacje, konferencje sprawiedliwości naprawczej, zgromadzenia orzekające i wiele innych. Ostatecznie w 2006 r. opracowano „Handbook on Restorative Justice Programms„, w ramach United Nations Office of Drugs and Crime’s Criminal Justice Reform Unit (UNODC CJRU), który następująco określa sprawiedliwość naprawczą: „Programy sprawiedliwości naprawczej są oparte na przekonaniu, że strony konfliktu powinny być w sposób aktywny zaangażowane w jego rozwiązanie i ograniczenie jego negatywnych konsekwencji. Są również oparte, w pewnych formach, na dążeniu do przywrócenia możliwości podejmowania decyzji na poziom lokalny i wzmocnienie wspólnot lokalnych […] programy sprawiedliwości naprawczej oparte są na fundamentalnej zasadzie, że przestępstwo nie tylko narusza prawo, ale również przynosi szkody ofiarom i wspólnocie. RJ odnosi się do przestępstwa poprzez naprawienie szkód ofierze, uczynienie sprawcy odpowiedzialnym za jego czyn, a także angażuje wspólnotę w rozwiązanie konfliktu”.

(źródło: W. Zalewski: Sprawiedliwość „sprawiedliwości naprawczej”, Gdańskie Studia Prawnicze, Tom XXXV, 2016)

O eksperymencie w Elmira powstał film dokumentalny. Poniżej trailer do tej produkcji (wersja anglojęzyczna).